I magarica vide anđela¹

Andrej R. Protić

And these crows – they still wing, still wheel,
only closer now – closer to me.
These sly cobies are birds of death
They've shadowed me all mah life²

Nik Kejv je za naslov svoga dela izabrao ovu neobičnu starozavetnu povest o Valaamu, proroku koji nije bio Izrailac po krvi i koji je toliko tvrdoglavo prkosio božijoj volji, da je čak i njegova magarica morala da progovori. Ali, u knjizi nije reč o Valaamu (koji je možda delimična metafora za neke aspekte Kejvove prirode), nego o Euhridu Eukrovu³, nemom, epileptičnom i blago retardiranom mladiću koji obitava u nekoj izmišljenoj zabiti američkog juga. Kejv ukratko rezimira ovo svoje delo na sledeći način: „Kada sam se 1985. odselio u Berlin palo mi je na pamet da napišem roman, pa sam se u toku naredne tri godine zatvorio u jednu sobu u Krojcburgu i napisao ga. Tu je bila reč o zatvorenom, nemom dečaku, Euhridu Eukrovu, koji usled nemogućnosti da verbalno izrazi svoj bes konačno doživljava katarzu gneva i baca na kolena pobožnu sredinu u kojoj obitava. Ova priča sa američkog juga napisana je posebnim jezikom, svojevrsnim hiper-poetskim unutarnjim monologom, delimično biblijskim, delimično južnjačkim, a delimično uličnim, na momente svečanim do opscenosti, a na nekim mestima, pak, opsceno svečanim. Kroz čitavu priču Bog se obraća dečaku, koji, u nemogućnosti da bilo kome saopšti svoje misli konačno eksplodira. Za mene je Euhrid kao Isus, ako bi ste ga učinili nemim, kao umetnik u kreativnoj blokadi, mašta koja prerasta u ludilo“.

Nije čudno što u to vreme nastaje album Tender Prey (1988) kojim Kejv svoje stvaralaštvo pokušava da okrene „hrišćanskim“ temama. U pesmi The Mercy Seat⁴ govori o osuđeniku na smrt, koga takođe pokušava da uporedi sa Hristom:

Čuh za priče iz komore
da Hristos u jaslama se rodi
i ko' odrpani stranac neki
na krstu skonča
ako smem da dodam da prikladnim to se čini
jer stolar on beše u suštini
ako tačno je ono što mi kažu.
Sad na nebesima tron njegov je zlatan
barka Zaveta Novog ukrcana je već
s' prestola toga kako vele
istorijski se događaji [u naš svet] sele
a ovde dole presto taj od drveta je i od žice
dok telo mi gori
i blizu mi Božije lice.⁵

U pesmi Mercy sa istog albuma tretira sličnu temu:

U tamnicu bačen
na vodi i hlebu
Vera mi oružje
da stanu đavolji legioni
Kad rupa se otvori govorna
glas otrovni moliće iz nje
gustim odzvanjati jekom
sifilisa prepun i pohlepe.⁶

Na pesmu Up jumped the Devil, već smo se ranije osvrnuli – tu je takođe bio u pitanju osuđenik na smrt koga je „đavo prevario“ i koji je već samim načinom svoga rođenja bio „predodređen“ da čini zlo:

Avaj, avaj
života li bednog
rođenjem ubih
mati moju jadnu
iz utrobe me njene
skalpel izvadi oštri
Dok tatica mi kolo
s babicom p'janom igraše.⁷

Nakon ovog privremenog uzleta u duhovnost, usledilo je nekoliko albuma na kojima se smenjuju duboko očajanje, skepticizam i sarkazam: The Good Son (1990), Henry's Dream (1992) Let Love In (1994). Uglavnom lišeni religijskih motiva i muzički kvalitetniji od prethodnih ovi albumi su Kejvu izgradili reputaciju koja je njegovom opusu privukla čitavu armiju opskurnih depresivaca koji su imali utisak da u tim pesmama slušaju priče o sopstvenim promašenim životima.

Vrhunac ovog perioda stvaralaštva svakako je album Murder Ballads iz 1996 godine, na kome sarađuje za zemljakinjom Kajli Minog i britanskom rokerkom „Pi Džej“ Harvi (sa kojom je neko vreme bio u emotivnoj vezi). Na ovom albumu se kao gosti ili prateći vokali pojavljuju i mnogi drugi izvođači kao npr. Katrin Blejk, jedan od vodećih vokala intrigantnog britanskog ženskog benda Medieval Babes. Ovaj album je, kao što se vidi iz naslova, posvećen ubistvima i ne baš naročito opterećen vrednosnim sudovima. Svaka od pesama je u drugačijem muzičkom i situacionom kontekstu. Prva pesma sa ovog albuma, The Song of Joy, ima možda najveću dubinu i težinu – pripovest oca i muža u prvom licu o noći u kojoj je dijabolični serijski ubica iskasapio njegovu ženu, Džoj i tri kćerke. Uticaj Miltona koji je kod Kejva ranije bio samo u naznakama ovde sada jasno izlazi na površinu:

Noći jedne gost nam stiže u naš skromni dom
doktor tada još bejah u poseti
prijatelju svom

Džoj svezana beše
s krpetinom u ustima njenim
i telom surovo izbodenim
u džaku groznom je sneše
a devojčice u krevecima malim
ko mati im skončaše, ja ti se ne šalim.

Toga nikada ni pronašli nisu
slobodan on i dalje hara
mnogo posla on svog tako svrši
stih Miltona on svud krvlju šara
policija tu nemoćno stoji
u domu mome on napisa „desnica ognjena“
što rekoše mi da stih iz Raja je izgubljena
vetar ovaj baš gadno hladan postaje
al' priču svoju ja evo već svrših
plašim se da jutro mraz ledni doneće.

Napustih tako ja tužni dom svoj
i lutam kroz zemlje mnoge
na pragu tvome porodičnom sad ti stojim
a napolju već kruže lešinari
vukovi zavijaju, zmijurine sikću
malom ljubaznošću i naporom tvojim
za mene je sad sva sreća zemaljska
da i ti mene ko prijatelja vidiš?
Jer sunčev sjaj za mene je mračan
i tih poput mesečine
imaš li ti za me sobu, dragi gospodine?
Da li na konak primićeš me?⁸

Nije samo stil i jezik ove pesme „miltonovski“; spomenut je i citat iz Miltonovog Izgubljenog raja, spisa koji mnogi tumače kao naklonost bivšeg vatrenog hrišćanina (zapravo fanatika, puritanca) ka palom angelu, naročito u najčuvenijem citatu iz celog dela: „Bolje je da vladam u paklu, nego da služim u raju!“⁹. Serijski ubica iz ove pesme ubija porodice i na zidovima krvlju žrtava ispisuje citate iz Miltona. Ostaje pitanje da li ove zločine čini pod teretom Božanske ognjene desnice (što bi, recimo, bila demonska vizija Boga kao tiranina) ili to čini u slavu neke demonske ognjene desnice koja mu je okovala um fatalizmom? A možda je sve i potpuna alegorija? Ime žene, Džoj znači „radost“, a miran porodični život u to vreme za njega i dalje predstavlja tek čežnju i nedostižni ideal (iako je već bio u neformalnom braku sa Brazilkom Vivijanom Karneiro, sa kojom je imao i sina). Tu zamišljenu suprugu, decu i porodično blagostanje ubila je „poezija“(?) odnosno ognjena desnica poetskog nadahnuća, nad kojim on uporno ponavlja da nema kontrolu? Kod Kejva sve ovo, po običaju, ostaje nejasno.

Upravo je fatalizam motiv za ubistva koji je počinila druga Kejvova „junakinja“ sa ovoga albuma – četrnaestogodišnja devojčica Loreta u pesmi The Curse of Millhaven. Gradić Milhejven je pod „kletvom“ čitavog niza nerazjašnjenih nestanaka, nesreća, ubistava i požara, a iza svega stoji zelenooka plavušica Loreta (koja voli da je zovu „Loti“) i koja o tome veselim tonom pripoveda iz ustanove za lečenje kriminalno poremećenih. Motiv za njene zločine, osim „dečje“ zabave, jeste i činjenica da „pre ili kasnije svi moramo da umremo“, pa nije greh ako se taj proces malo veštački ubrza. Osim što je ovo priča ispričana iz ugla „zločinca“, kao potpuna suprotnost prethodno pomenutoj pesmi, svakako je vredna pažnje i misao da zapravo niko nije pošteđen ni od čega – deca podjednako mogu da budu i žrtve, ali i zločinci. Kao i junak iz pesme Up Jumped the Devil, „Loti“ smatra da je od rođenja bila predodređena da čini zlo:

Još dok bejah sasvim mala
shvatili su da sam zla
baš kvarna mlada dama
al' „trudim se” da bolja budem,
ma monstrum sam i lepo mi je.

zločine ja priznah svoje
u ludnicu smestiše me
smejah im se na odlasku
od zatvora to je bolje
tako fini, slatki dom
La la la la, la la la li
Jer sva deca Božija moraju umreti

Smaraju me sad psihići
Rošakovi glupavi testići
šta bre hoće još od mene?
Pitaju me „Dal' se kajem”
a ja smrt bih još da dajem,
makar prozak i Rošak u nedogled.¹⁰

Kada deca čine ovakve stvari (recimo ubistvo dvadesetak dece za koju se verovalo da su zimi propadala u obližnje zaleđeno jezero) ljudi ostaju u šoku i neverici, suočeni sa nečim što se jedino može objasniti kao demonski uticaj. Ali, kvarenje čistote i nevinosti je česta Kejvova tema, kojoj se ovaj uvek rado vraća.

Najviše je pisano o čuvenim duetima sa ovog albuma: Henry Lee (sa Pi Džej Harvi) i Where The Wild Roses Grow (sa Kajli Minog). U prvom slučaju mahnita devojka ubija naivnog derana koji bi hteo da ima avanturu sa nepoznatom, iako ga u dalekoj zemlji verno čeka njegova „devojčica“ – umesto toga biva isečen na komade i bačen u bunar, kako bi zauvek bio otet od svoje drage¹¹. U drugom, pak, slučaju neuračunljivi esteta smrću želi da ovekoveči lepotu svoje izabranice, pre nego što starost pokvari lepotu njenog lika. Položena u reku pored vrta u kome rastu divlje ruže u njegovom umu ona ostaje divna i okamenjena u svojoj nezemaljskoj lepoti.

Ova pesma je Nik Kejva pomalo nehotično, haotičnog i nespremnog, uvela u tzv. „mejnstrim“ gde on niti je hteo, niti je mogao baš najbolje da se snađe. Jasno, približavao se kraj one faze Kejvovog života gde je po malo bio (demonizovani) Valaam, a po malo njegova magarica (Euhrid?). Traganje se primicalo kraju. Privremeni nalet hiperpopularnosti poslužio je kao svojevrsni signal za buđenje i Kejvu se možda po prvi put učinilo da uprkos tome što robuje svome stvaralaštvu, ono možda ipak ima i neku vrednost. Neki su olako ovaj album okarakterisali kao „propagandu“ za ubistva i serijske ubice, ne shvativši da je tu fenomen ubistva, kao namernog i svesnog oduzimanja tuđeg života sagledan iz svih mogućih uglova – ubice, žrtve i onih koji posle žrtava ostaju. Mnogo suptilniji utisak koji ove dve pesme ostavljaju jeste odraz odnosa prema Kajli i Pi Džej – u prvom slučaju, on je uništitelj nevinosti – u drugom, to je ona.

Ovaj kreativni zenit bio je svojevrsna prekretnica u stvaralaštvu Nik Kejva. Kao što je jedan od kritičara umesno primetio, „Nik Kejv je započeo put iz pakla Džima Morisona ka čistilištu Leonarda Koena“. Naredni period to će i nagovestiti, kako u poeziji tako i u muzici ovog „Orfeja našega doba“. Stoga i nije bilo čudno što se naredni album zvao Boatman's Call (1997) – bio je to zov drevnog skeledžije, Harona, pesniku da pređe reku Stiks, ali ne da uđen nego da napusti carstvo Hada i Persefone...

 

Napomene:

¹ 4Moj (Knj. Brojeva) 22, 23; takođe, naziv knjige Nik Kejva, And the Ass Saw the Angel, Black Spring Press u Britaniji i Harper&Collins u SAD, 1989 (ponovo izašla u izdanju 2.13.61, izdavačke kuće Henrija Rolinsa, 2003).

² „I ove vranetine – i dalje lete, i dalje kruže, ali sad su sve bliže – približavaju mi se. Ljigave i zdepaste ptičurine smrti, što mi čitav život zaseniše“ – iz knjige And the Ass Saw the Angel.

³ Nema sumnje da ime Euchrid Eucrow nije slučajno izabrano. Ime i prezime predstavljaju grčko-engleske kovanice, gde grčki prilog „eu“ označava nešto što je „dobro“ i „blago“, dok bi „chrid“ verovatno bilo prilagođeno „Christ“ a „Crow“ je „vrana“ – prisetimo se pesme Black Crow King, sa albuma The Firstborn is Dead (1985). Prevod ovog imena na srbski jezik zvučao bi otprilike „Blagohristivoje Dobrovranić“. Vrana je ovde simvolična i po tome što je dečakova majka zapravo Craw Jane, ličnost koju je Kejv „opevao“ znatno kasnije, na albumu Murder Ballads iz 1996. godine, u istoimenoj pesmi, a na šta ćemo se opet kasnije osvrnuti.

⁴ „Stolica milosrđa“ je naravno električna stolica u kojoj će osuđenik biti pogubljen. Džoni Keš je inače obradio ovu Kejvovu pesmu.

⁵ I hear stories from the chamber
How Christ was born into a manger
And like some ragged stranger
Died upon the cross
And might I say it seems so fitting in its way
He was a carpenter by trade
Or at least that's what I'm told.

In Heaven His throne is made of gold
The ark of His testament is stowed
A throne from which I'm told
All history does unfold.
Down here it's made of wood and wire
And my body is on fire
And God is never far away.

⁶ Thrown into a dungeon
Bread and water was my portion
Faith – my only weapon
To rest the devil's legion
The speak – hole would slide open
A viper's voice would plead
Thick with innuendo
Syphilis and Greed

⁷ O My, O My
What a wretched life
I was born on the day
That my poor mother died
I was cut from her belly
With a stanley knife
My Daddy did a jig
With a drunk midwife

⁸ Well, one night there came a visitor to our little home
I was visiting a sick friend
I was a doctor then
Joy had been bound with electrical tape
In her mouth a gag
She'd been stabbed repeatedly
And stuffed into a sleeping bag
In their very cots my girls were robbed of their lives
Method of murder much the same as my wife's
They never caught the man
He's still on the loose
It seems he has done many, many more
Quotes John Milton on the walls in the victim's blood
The police are investigating at tremendous cost
In my house he wrote, „red right hand“
That, I'm told is from Paradise Lost
The wind round here gets wicked cold
But my story is nearly told
I fear the morning will bring quite a frost
And so I've left my home
I drift from land to land
I am upon your step and you are a family man
Outside the vultures wheel
The wolves howl, the serpents hiss
And to extend this small favor, friend
Would be the sum of earthly bliss
Do you reckon me a friend?
The sun to me is dark
And silent as the moon
Do you, sir, have a room?
Are you beckoning me in?

⁹ Ranije smo već spomenuli prevod koji je uradio Milovan Đilas: Džon Milton, Izgubljeni raj, KIZ Altera, Beograd 1989. godine.

¹⁰ Since I was no bigger than a weevil
they've been saying I was evil
That if “bad“ was a boot then I'd fit it
That I'm a wicked young lady,
but I've been trying hard lately
O fuck it! I'm a monster! I admit it!

Well I confessed to all these crimes
and then they put me on trial
I was laughing when they took me away
Off to the asylum in an old black Mariah
It ain't home, but you know, it's fucking better than jail
It ain't such a bad old place to have a home in
La la la la La la la lie
All God's children they all gotta die

Now I got shrinks that will not rest
with their endless Rorschach tests
I keep telling them they're out to get me
They ask me if I feel remorse and I answer, “Why of course!
There is so much more I could have done if they'd let me!"
So it's Rorschach and Prozac and everything is groovy

¹¹ Teško je ovde pobeći utisku da je ova pesma svojevrsni „omaž“ burnoj vezi sa „Pi Džej“ Harvi, tim pre što je ta Kejvova veza egzistirala paralelno sa vezom koju je imao sa Brazilkom Vivijen Karneiro, sa kojom ima i sina. Njih dve su se na kraju i upoznale, pa čak i zajedno sa Kejvom sarađivale u izradi njegovog sledećeg albuma The Boatman's Call iz 1997. godine.

 

nastavak u sledećem broju >>>