Kabuki– tradicionalno
japansko pozorište

Jovana Stojanović

U raznim periodima svoje istorije, Japan je prošao i kroz period vladavine šogunata i gotovo potpune izolacije. Vrlo mučan i težak period započeo je 1603. godine sa vladavinom šoguna Tokugave Iejasua. Tada je otpočeo period jake vojno-centralizovane države. Društvo je bilo hijerarhijski podeljno u tri grupe: na plemstvo, samuraje ili ratnike, i obično građanstvo – radnike, seljake i trgovce. Upravo ova izolovanost i podeljenost društva dovela je do stvaranja novih umetničkih formi, lutkarske drame, drvoreza u boji (ukijo-e) i kabuki pozorišta.

Za razliku od no pozorišta koje je pripadalo aristokratskoj klasi, kabuki je pozorište koje je nastalo i razvijalo se isključivo među pripadnicima trećeg staleža, ponajviše među trgovcima.

Nastanak kabuki pozorišta vezuje se za 1596. godinu kada je devojka Izumo Okuni, izvela čudan ples na obali reke Kamo u Kjotu. Bila je neobično obučena za tadašnje uslove – na sebi je imala dugačku haljinu, šarenu maramu, povez oko glave, velike ogrlice i razne narukvice. Uz elemente budističkog plesa, svom plesu je dodala i neke slobodne pokrete, koji su ga, uz zveckanje ogrlica i narukvica, činili vrlo zanimljivim i nesvakidašnjim. Tako je kabuki dobio svoje ime: ka pevanje, bu ples, ki veština, a reč dolazi od glagola kabuku što znači „nagnuti se“.

Glumac sam nanosi šminku tipa kumadori

Ples koji je Okuni tada izvela postao je vrlo popularan među mladima. Njena se popularnost brzo širila.

Posle nekog vremena, svom plesu je dodala flautu i bubnjeve, a ubrzo joj se i pridružio njen ljubavnik. Ubrzo posle toga imala je i novo društvo oko sebe, mlade muškarce i žene. Kako se njena grupa širila, odlučila je da napravi pozorište. Ono je bilo malo, bina je bila po uzoru na no pozorište i osmišljeni su novi pokreti. Novo pozorište nazvano je Okuni kabuki. Postalo je vrlo poznato i bilo je preteča modernog kabukija.

Posle smrti Izumo Okuni 1610. godine, njeni naslednici ulepšali su formu koja je nazavana onna kabuki odnosno ženski kabuki. U ovom periodu u predstavu je uveden i šamisen, trožičani instrument, za naglašavanje dramske radnje. S obzirom da devojke nisu bile toliko talentovane kao Okuni, u nadi da će pridobiti publiku, uz svoj ples uvode i pokazivanje tela. Naravno, kabuki postaje vrlo popularan među svim građanskim slojevima. Međutim, 1629. godine šogunat zabranjuje sve predstave i rad pozorišta, a kao razlog navodi loš uticaj na javni moral.

Sa nestankom ženskog kabukija, javlja se vakašu kabuki, odnosno muški kabuki. Iako su zgodni mladi dečaci i pre bili sastavni deo kabukija, oni sada postaju jedini na sceni, glumeći sve, pa čak i ženske likove. Narod je zavoleo i ovakve predstave, čak i sami samuraji. Ideja da muškarci glume ženske likove toliko im se dopala da su neki samuraji postajali opčinjeni mladim dečacima. Jednom prilikom je došlo do incidenta kada su se dva samuraja potukla oko jednog dečaka pa je šogunat zabranio rad pozorišta. Nakon dve godine, dozvoljeno je da se ponovo otvore kabuki pozorišta, ali ovoga puta, glumci nisu bili mladi već stariji muškarci, srednjih godina (tzv. jaro kabuki). Svesni svojih godina, ovi glumci su znali da moraju publiku pridobiti svojim glumačkim i plesnim veštinama, a ne lepotom. Oni zato uvode složeniju tehniku glume, a predstave dobijaju pravi scenario.

Za vreme Tokugava perioda celu zemlju je kontrolisao šogunat i glumci nisu bili izuzeti iz toga. Oni nisu pripadali ni jednoj društvenoj klasi, te im je sve bilo zabranjeno. Strogo su se kontrolisala njihova kretanja, kontakt sa običnim ljudima im nije bio dozvoljen, bili su potpuno izolovani, a nijedna predstava nije mogla da se izvede bez dozvole šogunata. Pomno su se pratile sve predstave, a moglo je da bude cenzurisano sve za šta je šogunat smatrao da ima opravdanja. Zabrane su se odnosile i na kostime koji su se nosili na sceni. Glumcima je bilo zabranjeno da nose odeću ljubičaste i purpurno crvene boje jer se smatralo da ove boje pripadaju aristokratskom sloju, kome kabuki glumci sigurno nisu pripadali.

Osnovna razlika između zapadnog i kabuki pozorišta je u samoj bini. U kabukiju, bina ima dodatnu stazu ili prolaz koji prolazi kroz publiku, a zove se hanamići. Pozornica nikad nije preterano ukrašena kako ne bi ugrozila glumca, a hanamići se ukrašava u zavisnosti od funkcije u predstavi. Pozornice su sastavljene iz nekoliko platformi kako bi se odvojili prostor, enterijer i eksterijer ili pak kako bi se ukazalo na razliku u društvenom statusu. Sa leve strane bine postavljeni su svirač šamisena i pevač narator, a sa desne, na prvoj platformi, nalazi se orkestar.

Kompletna kabuki predstava propraćena je muzikom, tj. muzičkim efektima. Glavni instrumenti u orkestru su šamisen, flauta od bambusa, mala no flauta, gong, zvona i bubnjevi različitih veličina. Pored raznih instrumenata, šamisen zauzima vrlo važan deo u muzičkoj pratnji. Ovaj instrument može da proizvede srednje tonove ljudskog glasa. Na primer, u scenama plakanja, šamisen naglašava kretanje glumčevog tela dok plače, a onda muzički preuzima zvuk plača.

Srž kabuki pozorišta je zapravo igra. Za vreme plesnih momenata glumci kroz mimiku opisuju raspoloženje, misli i prolazne emocije likova. Uglavnom se prilikom plesa koriste rekviziti kao što su mačevi, lule ili fenjeri, ali svakako su najvažniji lepeza i tenugui (neka vrsta ubrusa ili maramice, koja se za pozorište pravila od svile).

Ono što nam bolje i slikovitije opisuje samu kabuki predstavu jesu zapravo kostimi i šminka. Ima nekoliko različitih tipova šminkanja: jedna od njih je kumadori, stil koji pomalo podseća na masku, a sastoji se iz nekoliko raznobojnih linija nacrtanih na beloj podlozi; zatim potpuno bela lica sa roze senkom za ženske likove i naravno prirodna braon boja za likove običnih zemljoradnika. Kompletnu šminku nanosili su sami glumci. Što se tiče kostima, glumci su imali pomoćnike za promenu kostima i to na samoj bini. Ovi pomoćnici su uglavnom bili obučeni u crno, sa crnim kapuljačama, ali ih je publika mogla videti. Za razliku od no predstave gde su kostimi elegantne odore plemićkog društva, u kabuki pozorištu kostimi pripadaju običnim ljudima i vremenu koje se predstavlja na sceni. S obzirom da je dvor za vreme Nara i Heian perioda (VIII-XII vek), propisao način odevanja, boje i vrstu tkanine, postojale su tri zvanične vrste odeće: odore za ceremonije, dvorske haljine i uniforme.

Kabuki je zahvaljujući jaro kabukiju postao pravo pozorište, izmenjena je konstrukcija bine, muzika i kostimi dostigli su vrlo brz i značajan razvoj do Genroku ere (1688-1704), koja je zapravo zlatno doba japanske kulture. Za manje od 50 godina, kabuki se od proste zabave razvio do predstave sa savršenim tehničkim izvođenjem. Razvijene su razne glumačke tehnike, a najznačajnija je svakako mie poza, koja predstavlja vrhunac glumčevih emocija. U njoj se glumac zaustavlja na trenutak i tako dočarava svoje emocije.

Jedna od mie poza u kojima glumac, zaustavljajući se na momenat, označava kulminaciju svoje glume i tako dočarava emociju

Pored hijerarhije koja je postojala u društvu, ona se može naći i među glumcima kabuki pozorišta. Samo dugogodišnjim i mukotrpnim radom glumci su dobijali titule glavnih glumaca. Ali, kada jednom to postanu, uživali su sve privilegije koje su im ostale kolege davale. U pozorište se, kao glumac, ulazilo isključivo s kolena na koleno, tj. glumci su dovodili svoju decu koja su na taj način postajala glumci. Ona su u predstavama glumila decu i tako počinjala svoj glumački vek, a učila su isključivo gledajući starije. Samo su glavni glumci imali odvojene garderobe, a ostalima je pristup u te odaje bio dozvoljen samo uz odobrenje glavnog glumca. Svako jutro ostali glumci su bili dužni da pozdrave glavnog glumca, ali samo dolaskom do vrata. U pozorištu nije bilo žena tako da su isključivo muškarci glumili ženske likove, te se često dešavalo da svoje uloge prenesu i u život van pozorišta.

Život i rad kabuki glumca je izuzetno težak. Na sceni je 6 do 8 sati dnevno, sedam dana u nedelji, a ostatak slobodnog vremena provodi u pozorištu, vežbajući. Predstave se izvode 3 puta dnevno, i sve tri su različite. Glumac obično u jednom danu glumi u dve predstave, radi 25 dana u mesecu, a 5 dana mu ostaje za učenje novog teksta. Vreme između predstava provodi vežbajući tekst, nove plesne pokrete i slično.

Izuzetno je bitna i fizička spremnost glumca. Glumačke tehnike zahtevaju neke vrlo teške poze, dugotrajno klečanje, scene borbe, nepomično stajanje, ali i ženski ples koji se izvodi iz čučnja.

Pored svoje fizičke spremnosti, glumac posvećuje veliku pažnju svom glasu. Veruje se da je glas u najboljem stanju šest sati nakon buđenja. Zato, ukoliko predstava počinje u 12, glumac se budi u 6 ujutru. Vrlo mu je važna i hrana koja jede. Zbog toga se trudi da jako malo jede, pogotovo za vreme ručka, jer smatra da mu to samo otežava teške cene u predstavi. Tako se dešava da glumac posle 25 dana predstave, ukoliko ima teške scene borbi, izgubi i 5-6 kilograma.

Osnovna dužnost svakog glumca je da stigne u pozorište 30 minuta pre predstave, a ukoliko zakasni i dođe 15 minuta ranije nije mu više dozvoljeno da igra u predstavi. Neko mora ga menja, a on je dužan da mu se na neki način oduži. Po ulasku u pozorište, glumac se presvlači u tradicionalnu japansku odeću – kimono, a čak oblači i tradicionalni donji veš kako bi bio što bliži Edo periodu.

Iako je kabuki pozorište pretrpelo promene, gledaoci i danas posmatraju predstavu na isti način kao što je to činila publika iz Edo perioda. Tako je duh kabuki pozorišta u celini i danas ostao autentično japanski, čineći ga sveobuhvatnom umetnošću u kojoj je svaka zasebna umetnost angažovana i posebno razvijena da pomogne u stvaranju potpunog efekta sa krajnjim ciljem da se svaki pedalj bine dovede do najvišeg mogućeg stepena dramske lepote.